Casus

6 minuten leestijd

Crisis? Hoe gedragspsychologie Nederland weerbaarder maakt

Gepubliceerd op23 juni 2025Geschreven doorDominik Simler

Midden in het achtuurjournaal valt bij Mark de stroom uit. De koelkast zoemt niet meer, de wifi is weg en zijn telefoon staat op 14 procent. Hij kijkt naar buiten: de hele straat is donker. Een zaklamp heeft hij wel, ergens in de gangkast. Maar batterijen? Een radio? Water voor drie dagen? Daar heeft Mark nooit bij stilgestaan. Dat gebeurt toch niet in Nederland?

De uitdaging

Stroom uit het stopcontact, water uit de kraan; we rekenen erop. Maar in een noodsituatie is dat niet vanzelfsprekend. Voorbereiding is essentieel voor een weerbare samenleving, want niet alle dreigingen zijn te voorkomen. Denk aan een noodpakket en een noodplan om je 72 uur zelfstandig te kunnen redden.

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) wil Nederlanders helpen zich beter voor te bereiden op risico’s en dreigingen. We onderzochten voor hen wat kansrijke gedragingen en gedragsbepalers zijn om op in te zetten. Hiermee kon het NCTV een korte- en langetermijn communicatiestrategie maken om de Nederlandse samenleving weerbaarder te maken.

De aanpak

Met deskresearch, vragenlijsten en een Rasch-analyse brachten we weerbaarheidsgedragingen van Nederlanders in kaart. We onderzochten tachtig gedragingen binnen vier verschillende onderwerpen. Van water in huis tot een cursus volgen.

Ten eerste keken we naar het noodpakket, oftewel het in huis hebben van de juiste spullen voor een noodsituatie. Bij het noodplan ging het om het hebben van een plan voor noodscenario’s en het bij de hand houden van belangrijke papieren. Daarnaast onderzochten we in hoeverre mensen erover praten met medebewoners en buurtgenoten. Ook keken we naar actie ondernemen, zoals het volgen van cursussen om beter voorbereid te zijn en het spelen van een betrokken rol in de buurt.

Met een vragenlijst onderzochten we in hoeverre Nederlanders de weerbaarheidsgedragingen vertonen. Vervolgens toetsten we met een Rasch-analyse of de gedragingen samen één gedragsladder vormden. Dat wil zeggen: of ze onder dezelfde overkoepelende mindset vallen en of er een volgordelijkheid in de gedragingen is waarin makkelijke gedragingen vaker uitgevoerd worden dan moeilijke.

Tot slot analyseerden we welke gedragsbepalers, waarden en achtergrondkenmerken een rol spelen bij hoeveel gedragingen iemand uitvoert. Op basis van de inzichten adviseerden we de NCTV over de communicatiestrategie.

De inzichten

De gedragsladder voor weerbaarheid

De vier onderwerpen (noodpakket, noodplan, praten en actie ondernemen) vormen samen één gedragsladder met een vaste volgorde:

De ladder loopt op van een lage naar een hoge drempel. Acties rond het noodpakket en noodplan vind je op elke trede. Praten en actie ondernemen staan vooral op de bovenste twee (moeilijkste) treden.
Wie weinig doet, doet alleen de makkelijkste dingen. Wie de moeilijke acties uitvoert, doet de rest van de acties meestal ook.
De gemiddelde burger staat halverwege de ladder en heeft de helft van de weerbaarheidsacties nog niet uitgevoerd, net als Mark.
De volgorde en de treden van de ladder zijn voor alle doelgroepen nagenoeg hetzelfde. Eerst water in huis, pas later een gesprek met de buren.

De voorspellers van weerbaar gedrag

De gedragsbepalers zijn de motieven en weerstanden van de doelgroep ten opzichte van het uitvoeren van weerbaar gedrag. Een aantal gedragsbepalers voorspelt voor de algemene doelgroep hoeveel van de gedragingen iemand uitvoert:

Het hebben van beschikbare middelen om je voor te bereiden.
Het vertrouwen in eigen kunnen om een noodplan op te stellen (zelf-effectiviteit).
De mate waarin mensen die belangrijk voor je zijn zich voorbereiden op noodsituaties (de subjectieve norm).
De mate waarin je je verantwoordelijk voelt voor anderen.
Het hebben van kennis van een noodpakket of noodplan.

Ons advies

Begin bij wat haalbaar is. We adviseerden de NCTV:

1. Focus op haalbare en impactvolle gedragingen halverwege de weerbaarheidsladder.

2. Besteed specifiek aandacht aan water inslaan als concrete eerste stap en signaal.

3. Vergroot vertrouwen in eigen kunnen door positieve bekrachtiging en versterk de sociale norm via voorbeelden.

4. Steun niet te veel op risicocommunicatie, maar koppel gewenst gedrag aan andere doelen en waarden zoals de verantwoordelijkheid voor anderen.

5. Zet informatiecampagnes in op kennis over noodpakketten en -plannen.

6. Benader de Nederlandse populatie als één doelgroep en focus waar mogelijk op jongeren.

7. Koppel gewenst gedrag aan bestaande systemen, zoals EHBO-cursussen of informatieverstrekking via diverse instanties.

8. Benut momentum door in te spelen op actuele gebeurtenissen en de relevantie van voorbereiding te tonen.

Volgende stap voor Mark: een krat water in de gangkast, naast de zaklamp.

Over de auteur

Dominik Simler

Dominik is een ervaren gedragsonderzoeker met een passie voor fundamenteel onderzoek en een onuitputtelijke nieuwsgierigheid naar de drijfveren van menselijk gedrag. Zijn kracht ligt in het verbinden van theorie en praktijk, met oog voor complexiteit en haalbaarheid. Naast gedragsonderzoek richt hij zich binnen Research & Development op het verbeteren en innoveren van methoden voor gedragsonderzoek.

Meer weten over deze casus?

Onze gedragsspecialisten gaan hier graag over met je in gesprek. Deel je vragen en opmerkingen hierover en we nemen zo snel mogelijk contact met je op.

Neem contact op

Andere casussen

Hoe krijg je cruisepassagiers zover dat ze vochtig toiletpapier niet doorspoelen?

Passagiers van riviercruiseschepen spoelen regelmatig vochtig toiletpapier door, met plasticvervuiling en verstoppingen als gevolg. In opdracht van Rijkswaterstaat ontwikkelden we een gedragscampagne aan boord die het correct weggooien meer dan verdubbelde.

Hoe borg je kennis van gedrag in jouw organisatie? Met behulp van een externe gedragsspecialist

Kennis van gedragsverandering is cruciaal, wil je als gemeente tot een succesvolle aanpak komen voor de grote maatschappelijke uitdagingen van deze tijd. Maar met een paar uitgerolde gedragsinterventies op afval of mobiliteit ben je er nog niet. Hoe zorg je ervoor dat kennis van menselijk gedrag centraal staat in het gemeentelijk beleid dat er wordt gemaakt? En hoe krijg je de hele organisatie mee in deze ontwikkeling?