Kerninzichten uit de podcast
Mattheis van Leeuwen en Aukje Nauta spreken over schaamte: wat het is, waarom we het nodig hebben en wat organisaties en gedragsprofessionals ermee kunnen. Centraal staat de vraag: waarom schamen we ons voor schaamte, terwijl deze emotie ons zoveel kan vertellen?
Schaamte is informatie. Aukje omschrijft schaamte als een sociale, morele en pijnlijke emotie die je voelt als wie je bent niet voldoet aan bepaalde normen. Dat kunnen normen van de groep zijn, maar ook normen die je jezelf oplegt. Emoties zijn volgens haar niet goed of slecht. Het gaat pas mis als je je slecht voelt over je slechte gevoel. Wie zich schaamt voor zijn schaamte, trekt zich terug of gaat het juist overschreeuwen.
Schaamtevol, schaamteloos en schaamtevrij. Je kunt je te veel schamen, en daar kun je depressief of agressief van worden. Je kunt ook geen schaamte kennen, zoals bij psychopathie. Daartussen ligt wat Aukje schaamtevrij noemt: niet zonder schaamte, maar de schaamte vrijlaten. Wie hardop zegt 'ik schaam me', merkt vaak dat de pijn daarna minder wordt.
Een sociale angst. Zoals fysieke angst ons helpt om fysiek te overleven, helpt schaamte ons om sociaal te overleven. Het voorkomt dat we dingen doen waardoor we uit de groep vallen. Ook dieren lijken dit te kennen. Frans de Waal beschreef hoe een chimpansee na een gevecht met de alfa-aap bij alle vrouwtjes langsging om de vrede te herstellen.
We zijn minder vrij dan we denken. Is schaamte nog wel nodig, nu we makkelijk een nieuwe groep kunnen vinden? Aukje noemt dat een typisch westerse vraag. We hebben nog altijd een grote behoefte aan verbinding, en oude groepsnormen laten ons niet zomaar los. Het leven blijft balanceren tussen je eigen belang en dat van de ander. Schaamte helpt je om die balans te onderzoeken.
Schaamte en schuld liggen dichter bij elkaar dan gedacht. Volgens de gangbare definitie gaat schuld over wat je hebt gedaan en schaamte over wie je bent. Maar uit Aukjes schaamtemonitor blijkt dat iets wat je hebt gedaan de belangrijkste aanleiding is voor allebei. Het verschil zit in wat er daarna gebeurt: bij schaamte trek je het veel dieper door naar wie je bent. Schaamte gaat vaak over seksualiteit en uiterlijk, schuld vaker over relaties met familie.
Mag je schaamte inzetten voor gedragsverandering? Toen Mattheis Robert Cialdini tijdens de coronacrisis interviewde, adviseerde Cialdini om mensen zich te laten schamen als ze geen mondkapje droegen. Aukje is genuanceerder. Mensen direct beschamen werkt niet per se. Maar als een invloedrijk persoon zelf het goede voorbeeld geeft, communiceer je een norm. En omdat schaamte altijd gaat over afwijken van een norm, speelt die dan vanzelf mee.
Meet schaamte vaker. In gedragsonderzoek nemen we allerlei bepalers mee, maar schaamte zelden. Aukje raadt aan om dat wel te doen, met een kritische blik op bestaande instrumenten. De veelgebruikte TOSCA werkt bijvoorbeeld met scenario's die meer aansluiten bij de identiteit van vrouwen dan van mannen. Bovendien geven mannen schaamte gemiddeld minder makkelijk toe. Daardoor lijkt het alsof vrouwen zich meer schamen.
Zelfonthulling roept zelfonthulling op. Wie zijn eigen misstappen deelt, maakt het voor anderen makkelijker om dat ook te doen. Aukje zag het bij een zorginstelling: toen de directeur vertelde dat hij een overname spannend vond, ontstonden er open gesprekken met de ondernemingsraad. Dat werkt wel alleen als het geloofwaardig is.
De sociale veiligheidsparadox. Organisaties zeggen openheid te willen, maar vragen Aukje regelmatig om het in een lezing niet over schaamte te hebben. Tegelijk tuigen ze meldpunten, protocollen en vertrouwenspersonen op. Dat geeft mensen juist het signaal dat het er niet veilig is. Psychologische veiligheid betekent volgens Aukje dat je alles kunt zeggen zonder meteen te worden afgestraft, zolang je dat op een fatsoenlijke toon doet.
Een feedbackcultuur ontstaat niet vanzelf. Eerlijk tegen elkaar zijn gaat ons slecht af, omdat we de goede sfeer willen bewaren. Daarom moet je het organiseren. En omdat elke vaste werkvorm na een tijdje sleets wordt, is het slim om die regelmatig af te wisselen.
Aukje reikt een aantal praktische handvatten aan:
- Zeg niet 'je hoeft je niet te schamen', maar erken de schaamte van de ander.
- Benoem je schaamte hardop, ook tegen jezelf. Zo gebruik je haar als informatie.
- Geef zelf het voorbeeld: laat naast je trots ook je schaamte zien.
- Neem schaamte mee als bepaler in gedragsonderzoek, en kijk kritisch naar hoe je haar meet.
- Praat in groepjes van zes, bijvoorbeeld over de vraag: wanneer was je niet de professional die je wilde zijn?
- Zoek in een conflict naar wat er achter het standpunt van de ander zit, in plaats van vast te houden aan je eigen standpunt.
- Zeg 'sorry dat' in plaats van 'sorry als'. Zo neem je echt verantwoordelijkheid.
Deze aflevering laat zien hoe aanwezig schaamte is: op de werkvloer, in de samenleving en in ons eigen hoofd. De boodschap van Aukje Nauta is helder: wees schaamtevrij. Wie zijn schaamte durft te delen, treft meestal geen hoon, maar begrip en waardering. En voor gedragsprofessionals ligt er nog een wereld te winnen.
