Vind je dit een interessant artikel? Check dan vooral onze Postacademische opleiding Persoonlijke Ontwikkeling.
Het is dinsdagochtend, kwart over tien. Bij de kassa van de Albert Heijn typt een vrouw drie keer de verkeerde pincode. “Ik word oud, denk ik.” In de auto weet ze de code weer. Het was de oude code van haar vorige pas. Maar het verhaal blijft hangen: ik raak dingen kwijt.
Haar 28-jarige dochter overkwam gisteren hetzelfde bij de Etos. Ook drie keer fout. Haar verhaal: ik heb te weinig geslapen. Dezelfde stimulus, twee betekenissen. Twee verschillende gevolgen voor hoe iemand zichzelf ziet. Voor gedragswetenschappers is dat niet enkel een losse anekdote. Zij zien dat dit een mechanisme is.
De levensloop volgens Erik Erikson
Een gebeurtenis is namelijk neutraal totdat je er betekenis aan geeft. En die betekenisgeving is gedrag: je selecteert, monteert en herhaalt een plot. Dit stuurt wat je daarna voelt, vermijdt of durft. Wie zichzelf consequent vertelt dat het bergafwaarts gaat, gaat zich ook zo gedragen. Wie zichzelf vertelt dat hij even afgeleid was, loopt de winkel uit en gaat verder.
Dat mechanisme wordt zwaarder naarmate je ouder wordt. Je hebt dan meer verleden dan toekomst. Erik Erikson beschreef de levensloop als een reeks psychosociale crises. Als opgaven waardoor een mens zich kan ontwikkelen.
In de adolescentie is dat identiteit versus rolverwarring: wie ben ik, en welk verhaal hoort daarbij? In de vroege volwassenheid volgt intimiteit versus isolatie. Rond midlife wordt het generativiteit versus stagnatie: geef ik iets door, of draait het alleen nog om mij? En in de latere jaren komt de crisis waar dit artikel om draait: ego-integriteit versus wanhoop.
De lagen van Dan McAdams
Ego-integriteit is het vermogen om je leven als geheel te aanvaarden, óók de hoofdstukken die je liever had overgeslagen. Wanhoop is het gevoel dat het anders had moeten lopen, en dat de tijd om te herschrijven op is. Erikson zag dat niet als een mening over ouderdom, hij zag het als de laatste grote gedragsvraag: kun je vrede sluiten met het manuscript dat er ligt?
Dan McAdams, die voortbouwt op Erikson, laat zien hoe die vraag wordt beantwoord. Niet via persoonlijkheidstrekken alleen. Introvert of extravert, consciëntieus of neurotisch: dat is de eerste laag, de sociale acteur. Daaronder liggen doelen en waarden, de gemotiveerde agent. Maar de laag die bepaalt of je in ego-integriteit of in wanhoop belandt, is de derde: de autobiografische auteur. Dat is je narratieve identiteit; het interne levensverhaal waarmee je losse ervaringen tot één plot knoopt. De stem die zegt: dit gebeurde, en daarom ben ik wie ik ben.
Die auteur is een cognitief systeem, want het geheugen is reconstructief. Elke keer dat je een herinnering ophaalt, bouw je die opnieuw op. Gekleurd door je huidige stemming, doelen en zelfbeeld. Als je je laatste werkdag vanuit eenzaamheid herinnert, dan zie je de lege gezichten. Herinner je hem vanuit vrijheid, dan zie je de taart. Dezelfde dag, maar een andere montage.
Opnieuw de montageruimte in
McAdams vond twee terugkerende sequenties in die montages. In een ‘besmettingslijn’ (contamination sequence) wordt een goed hoofdstuk achteraf overschaduwd door wat misging: “Ik heb dertig jaar met plezier gewerkt, totdat de reorganisatie kwam.” Het eindpunt kleurt de hele herinnering. In onderzoek hangt dat patroon samen met meer depressieve klachten en een lagere kwaliteit van leven. In een ‘verlossingslijn’ (redemption sequence) leidt een moeilijke periode tot inzicht, herstel of een nieuwe richting. Dat is geen positief denken; het is een andere causale keten. Van de klap naar wat erna mogelijk werd.
Voor gedragsverandering is dat het aangrijpingspunt: je kunt de feiten niet altijd herschrijven, maar je kunt wel de sequentie veranderen. Life review, de methode waarop McAdams en later Bohlmeijer en Westerhof voortbouwen, traint precies dat. Een oude gebeurtenis opnieuw monteren. Op die manier kun je twee waarheden tegelijk vasthouden en hoef je de gebeurtenis niet mooier te maken. Iets kan pijnlijk zijn én je een richting hebben gegeven.
Acceptatie
In de praktijk zie je hetzelfde patroon als bij die pincode. Iemand verliest een baan en vertelt: ik ben daarna nooit meer op niveau gekomen. Dezelfde feiten laten zich ook anders knopen: die breuk dwong me mijn prioriteiten te verleggen. De omstandigheden blijven gelijk, de causale keten niet. En die keten loopt door naar Eriksons eerdere crisis. Wie zijn verhaal herschrijft, verandert niet alleen hoe hij terugkijkt; hij verandert ook wat hij doorgeeft. Want generativiteit is ook narratief. Kinderen, collega’s en cliënten erven niet alleen je daden, ze erven ook het plot waarmee jij die daden uitlegt.
Daarin verschilt dit van veel populaire psychologie, die je dwingt om van elke tegenslag een triomf te maken. Eriksons laatste fase vraagt iets anders. Deze vraagt namelijk om te aanvaarden, in plaats van eindeloos te groeien. Sommige littekens hoeven geen les meer te worden. Verzoening is geen opgeven. Het is stoppen met vechten tegen wat niet meer veranderd kan worden, en blijven schrijven aan wat nog wél kan.
De vraag is niet: had mijn verhaal anders moeten lopen? De vraag is: welke sequentie (her)schrijf ik nu?
Zulke mechanismen staan ook centraal in onze Postacademische opleiding Persoonlijke Ontwikkeling. Hier ontdek je wat de grootste voorspellers zijn voor succesvolle begeleiding en hoe je bijvoorbeeld de relatie met je coachee versterkt. Je leert er echt een vak: welke methoden zijn bewezen effectief? Ook krijg je direct toepasbare tools die je kunt integreren in je eigen trainings- of coachingsmethodiek.
Interesse in de opleiding? Bekijk dan hier de opleidingspagina.
