Deze blog is onderdeel van onze serie ‘Lessen uit het verleden’. Lees hier bijvoorbeeld ook het verhaal over het Stanford Prison Experiment.
Als iemand jou vraagt om een dodelijke schok van 450 volt toe te dienen aan een ander, dan is jouw antwoord waarschijnlijk: ‘Nee, ben je gek?’ Zo niet, dan kan het geen kwaad om professionele hulp te zoeken. Toch kreeg Stanley Milgram in zijn studies naar gehoorzaamheid mensen wel degelijk zover om hierin mee te gaan. In specifieke condities, welteverstaan [1].
Stanley Milgram zette in de jaren 60 namelijk het volgende experiment op: veertig proefpersonen worden ontvangen op de universiteit van Yale (mannen tussen de 20 en 50 jaar uit verschillende sociale klassen), in de veronderstelling dat ze meedoen aan een onderzoek naar geheugen en leerprestaties [2].
Gevaar: ernstige schok
Bij aankomst wordt een proefpersoon voorgesteld aan een onderzoeker en ‘een andere deelnemer’; allebei acteurs die in het complot zitten. Onder de nep deelnemer en de echte deelnemer wordt de rol van ‘leerling’ en die van ‘leraar’ verloot. Dit is echter geen eerlijke loting, want de daadwerkelijke proefpersoon krijgt telkens de rol van de leraar. Hij moet de leerling beoordelen op zijn geheugen door middel van een test met vragen. Beantwoordt de leerling een vraag fout, dan moet de leraar hem een schok toedienen. Bij elke fout beantwoorde vraag gaat het voltage met 15 volt omhoog.
De leerling wordt voor de ogen van de leraar in een stoel vastgebonden met elektroden op zijn polsen. Om de geloofwaardigheid te vergroten, krijgt de leraar zelf ook een lichte schok van 45 volt, om te voelen hoe het is. Vervolgens gaan de leraar en de onderzoeker naar een andere kamer waar een apparaat klaarstaat dat de schokken zogenaamd zal toedienen. De voltages zijn hierop gelabeld, variërend van ‘lichte schok’ en ‘matige schok’ tot aan ‘gevaar: ernstige schok’ en het onheilspellende ‘XXX’. Het experiment kan beginnen.
Stanley Milgram en zijn 'schokapparaat'. Bron: Yale University Library / Estate of Alexandra Milgram
'Het experiment vereist dat u doorgaat'
Goed om te weten: vooraf heeft Milgram aan meerdere psychiaters gevraagd hoeveel van de proefpersonen door zouden gaan tot het geven van dodelijke schokken. Zij schatten in dat dit percentage rond 1 procent zou liggen. Dat liep net even anders dan gedacht.
Want deelnemers gaan ver. Net boven de 100 volt klinken al de eerste protesten, maar er wordt toch besloten door te gaan. De onderzoeker, gekleed in labjas om meer autoriteit uit te stralen, spoort de deelnemer hierin ook aan met de zin ‘het experiment vereist dat u doorgaat’. Op die manier wordt het verzoek niet vanuit de onderzoeker zelf gedaan en ervaren deelnemers minder weerstand, omdat ze het idee hebben dat ze moeten gehoorzamen voor ‘het grote goed’.
De voltages worden telkens weer verhoogd en rond de 300 volt wordt er zelfs geroepen dat men in de andere kamer last heeft van het hart. Deelnemers beginnen gespannen te worden en het zweet breekt ze uit. Maar: het experiment vereist dat ze doorgaan, dus dat doen ze dan ook. Zelfs totdat er aan de andere kant van de muur geen teken van leven meer is te horen.
Uiteindelijk gaat meer dan 60 procent van de deelnemers mee in het verzoek om de dodelijke schok van 450 volt toe te dienen. Dat klinkt heftig en met deze resultaten kreeg het experiment van Stanley Milgram natuurlijk veel aandacht. Maar het is belangrijk om er een paar kanttekeningen bij te zetten.
Meer dan alleen autoriteit
Met de Tweede Wereldoorlog nog vers in het geheugen bogen veel wetenschappers zich in deze tijd over de vraag hoe mensen tot zulke nare acties in staat waren. Het onderzoek naar gehoorzaamheid van Stanley Milgram zocht naar antwoorden en werd uiteindelijk verkocht met het idee: als je autoriteit inzet (labjas, onderzoeker, statig universiteitsgebouw), kun je mensen de meest verschrikkelijke dingen laten doen.
Toch is het niet alleen de autoriteit geweest die hierin een rol speelde. De kleine stappen tussen de voltages waren namelijk ook erg belangrijk. Zodra mensen meegaan in een klein verzoek, is de kans groot dat ze in een volgend verzoek óók meegaan. Dat noemen we commitment en consistentie. De interne dialoog gaat dan als volgt: ‘Ik heb al zoveel schokken gegeven… Als ik nu stop, is alles voor niets geweest.’ Zodra de tussenstappen te groot waren, gingen deelnemers niet meer mee in het verzoek, zo bleek uit een andere conditie van het onderzoek.
Kleine stappen, grote gevolgen
Het waren nou eenmaal andere tijden, maar heel ethisch verantwoord waren de experimenten van Stanley Milgram niet. Ondanks dat men bij deze vorm van autoriteit de schuld al snel buiten zichzelf zoekt en denkt: ‘Dit komt op jouw kerfstok, meneer de onderzoeker, niet op die van mij’, waren deelnemers na afloop flink aangedaan. Tijdens het onderzoek geloofden ze dat ze daadwerkelijk iemand pijn deden en hadden daar naderhand ook echt hulp bij nodig.
We denken al gauw van onszelf: dit zal mij nooit gebeuren. Maar op het moment dat de context dusdanig is ingericht, met een cocktail van omstandigheden zoals autoriteit en het gebruik van kleine stappen, dan word je al gauw ergens ingezogen. Dus gaf Stanley Milgram ons eigenlijk een les in zelfreflectie; waarin zetten we als samenleving of binnen organisaties kleine stappen die we met een te grote stap eigenlijk niet normaal hadden gevonden? Het geeft stof tot nadenken.
Boekentip: Wil je meer weten over Stanley Milgram en zijn experimenten naar gehoorzaamheid? Lees dan zijn boek Obedience to Authority: An Experimental View uit 1974.
